تولید؛ دانش‌بنیان، اشتغال‌آفرین

شهر تاریخی فرح آباد/جهان‌نمای ایران

26 دی 1400
پ

شهر تاریخی فرح­آباد به فاصله­ی 25 کیلومتری شمال ساری در شهر فرح­آباد واقع شده است. این مجموعه شامل بنای آجری مسجدمدرسه، پل، حمام و کاخ جهان­نما می‌­باشد که در سال 1355 خورشیدی تحت شماره 1376 در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. شهر تاریخی فرح آباد در اثر حملات قزاق­های روس و دیگر عوامل مخرب جوی و انسانی آسیب فراوان دیده که به جز ساختمان مسجدمدرسه، سایر ابنیه مجموعه به­کلی تخریب شده و یا این­که در شُرف نابودی است. بنای مسجدمدرسه دارای پلان چهار ایوانی است با حیاط مرکزی و حجراتی در دو اشکوبه در اطراف حیاط مرکزی، رفیع­ترین ایوان مسجد در ضلع جنوبی واقع است که گنبدی عظیم بر فراز آن استوار می‌­باشد، ساختمان مسجد و گنبد آن به لحاظ فوریت­های مرمتی و استحکام­بخشی عناصر معماری آن از سال 1341 توسط سازمان ملی حفاظت آثار باستانی استان و متعاقب آن توسط سازمان میراث فرهنگی در زمینه مرمت آن اقدامات قابل توجهی صورت گرفته است.

 

 

استان مازندران امروزی، تبرستان عصر اسلامی و ایالت پتشخوارگر دوران پیش از اسلام، همواره یکی از مناطق مورد مناقشه بین حاکمان محلی و شاهان ایران و خلفای اموی و عباسی در عصر اسلامی بوده است. این مناقشات سرانجام با سقوط حاکمان مرعشی و اسپهبدان تبرستانی در دوران شاه عباس یکم به پایان رسید و پای شاهان و حاکمان کشور به طور کامل به این خطه باز شد. از آن­جا که شاه عباس از سمت مادر به خاندان مرعشیِ مازندران منتسب بود و از طرفی دیگر جهت تثبیت قدرت حکومت و کنترل سواحل دریای مازندران، اقدام به ساخت کاخ و شهرسازی در شهرهای اشرف (بهشهر امروزی)، ساری، فرح­آباد، بارفروش (بابل) و آمل نمود که در این بین شهر بندری فرح­آباد به لحاظ وسعت و شکوفایی دارای اهمیت بسیار فراوانی است.

فرح­آباد در حدود 25 کیلومتری ساری مرکز استان و همچنین در فاصله­ی 2 کیلومتری سواحل دریای مازندران، روستای کوچکی به نام تاهان بود که شاه عباس در سال 1021 ه. ق دستور به شهرسازی بر اساس طرح اصفهان را در آن صادر نمود و پس از آن­که شهر ساخته شد و در شاه ایجاد فرح و شادی کرد، نام آن­را به فرح­آباد تغییر داد. این شهر در دوران آبادانی بسیار باشکوه و پرجمعیت بود به طوری که دیدن این شهر و کاخ و ابنیه­ی آن چشم هر بیننده­ای را خیره می­کرد که نمونه­ی آن­را در نوشته­های جهان­گردانی چون پیترو دلاواله و شاردن و دیگران می­توان مشاهده کرد.

فرح­آباد در نهایت از دوران شاه عباس دوم و حمله­ی مهاجمینی مانند قزاقان روس، ترکمانان و دیگر مهاجمان رو به ویرانی نهاد، متروک و در نهایت تخریب شد که تا عصر قاجاری خرابه­های بخشی از ابنیه­های آن پابرجا بود که بعدها به طور کامل از بین رفت و هم­اکنون تنها مسجدمدرسه، بقایای کاخ، پل و حمام آن باقی مانده است. مسجدمدرسه که سالم­تر از دیگر بناها بود توسط اداره­کل میراث فرهنگی استان مازندران مرمت و امروزه از آن به عنوان پایگاه میراث فرهنگی و مرکز پژوهش فرح­آباد استفاده می­گردد، پل، حمام و کاخ جهان­نما همچنان دست نخورده باقی مانده و تنها مطالعات باستان­شناسی در آن انجام شده است.

 

 

درسال 1385 خورشیدی آقای یزدان نورانی، در سال 1388 و 90-1389 آقای عبدالمطلب شریفی و در سال 1399 آقای محمد فلاح کیاپی با نظارت علمی آقای محمدآرمان ارشادی در محوطه کاخ جهان نما اقدام به گمانه زنی و کاوش نمودند که حاصل نتیجه آن آثار و بقایای معماری از دوره صفوی است که این آثار قابل قیاس با آثار صفوی در مجموعه شیخ صفی اردبیل، قزوین و اصفهان می باشد. 

 

 

اهمیت و ضرورت پایگاه میراث فرهنگی فرح آباد

محوطه­ی ­تاریخی فرح­آباد را می­توان مهم­ترین سایت صفوی در شمال ایران دانست، چراکه این محوطه بر اساس یک نقشه­ شهری شبیه به طرح شهرسازی اصفهان طراحی شده و تمامی عناصر معماری اصفهان از جمله میدان، کاخ، مسجدمدرسه، بازار و پل در آن اجرا شده است. از آن­جا که بر خلاف دیگر شهرهای عصر صفوی مانند اصفهان و قزوین که معماری در آن­ها به طور کامل قابل مشاهده است و در دوران بعدی بعضا دستخوش تغییر نیز شده، محوطه فرح­آباد، به خصوص کاخ جهان­نما زیر خاک و نهشته­های رود تجن واقع شده که از این رو برای جهت مطالعه آثار و معماری دوران صفوی حائز اهمیت است. مضافا این­که بررسی این نکته که معماری سبک اصفهان در اقلیم شمال کشور دارای چه مقدار کارکرد است نیز به اهمیت مطالعات فرح­آباد می­ا­فزاید. از طرفی به این دلیل که فرح­آباد مهم­ترین بندر در دوران صفوی در دریای مازندران بوده و بر اساس منابع تاریخی دارای جمعیت و شکوفایی قابل توجهی بود، به طوری­که شاه عباس اول بخشی از دوران حکومتش را در این شهر گذرانده و جمعیت کثیری از اقوام با مذاهب مختلف را به این شهر کوچانده، سبب شده با نگاهی ویژه به پژوهش­ها تاریخی و باستان­شناختی به این شهر نگریسته شود. 

 

 

کاخ جهان­نما بخشی از مجموعه­ی شهر تاریخی فرح­آباد می­باشد که بیش­تر آن زیر خاک است و از این حیث برای مطالعات باستان­شناختی حائز اهمیت می­باشد. این کاخ در کنار رود تجن بنا گشته، به­طوری­که دیوار شرقی آن متصل به ساحل غربی این رود واقع شده است. حصار کاخ که چندضلعی و به شکل یک مستطیل نامنظم است در سمت غربی دارای 238 متر طول، در سمت شرقی با احتساب بقایای احتمالی حصار که کاوش نشده 217 متر، در سمت شمالی 127 متر و در سمت جنوبی 108 متر طول دارد که مساحت تقریبی آن بیش از 5/2 هکتار است. در گوشه­های شمال غربی، شمال شرقی و جنوب غربی بقایای سه برج مشاهده می­گردد که به احتمال فراوان در گوشه­ی جنوب شرقی نیز برجی وجود داشته که تخریب شده است و هم­اکنون اثری از آن نیست.

بنا بر روایات تاریخی که پیش از این آمد و وجود عناصر معماری همچون مسجدمدرسه؛ و همچنین با مقایسه­ی معماری فرح­آباد با معماری نقش جهان اصفهان، این­گونه به نظر می­رسد که فضای بین مسجدمدرسه و کاخ جهان­نما میدانی شبیه به نقش­جهان اصفهان وجود داشته که امروزه بر اثر خانه­سازی­هایی که توسط اهالی فرح­آباد در دو سده­ی اخیر انجام شده از بین رفته است.

در طی گمانه­زنی­ها و کاوش­هایی که آقایان یزدان نورانی و عبدالمطلب شریفی از سال­ 1385 تا  1391در کاخ جهان­نما انجام داده­اند، بخش­هایی از فضاهای معماری آن آواربرداری و خاک­برداری شد، اما بخش اعظم آن همچنان زیر خاک و نهشته­های رود تجن مدفون است. در طی کاوش­های یادشده برج شمال شرقی، حوض­هایی با طرح شمسه و مستطیلی، آب­راه­ها، قسمت­هایی از کف حیاط و بخش­هایی از فضاهای معماری درون کاخ خاک­برداری گردید، ولی همچنان پلان کلی کاخ به طور دقیق و کامل به دست نیامده است.

در راستای مطالعات باستان­شناختی در کاخ جهان­نما، گمانه­زنی­هایی که در تابستان و پاییز سال 1399 توسط محمد فلاح کیاپی با نظارت علمی محمد آرمان ارشادی انجام شد که طی آن دو گمانه در ابعاد 2 در 1 متر و 2 متر در 2 متر به منظور تبیین قرینه بودن برج­های شمال غربی و شمال شرقی و همچنین مطالعه­ی حوض­ها و آب­راه­ها ایجاد گشت. گمانه­ی شماره­ی 1 در کنار ورودی­های برج شمال غربی و گمانه­ی شماره­ی 2 نیز در راستای آب­راهی که امتداد آن به حوض مستطیلی مرکزی منتهی می­گردید، ایجاد شد. در طی این گمانه­زنی بقایای ظروف سفالی و سفال بام­پوش و دیگر آثار منقول فرهنگی و همچنین ادامه­ی آب­راه غربی حوض مرکزی و ورودی­های برج شمال غربی به طبقات تحتانی و فوقانی به دست آمد.

 

 

حمام صفوی شهر تاریخی فرح­آباد

یکی دیگر از آثار مجموعه صفوی شهر تاریخی فرح­آباد حمامی است که در قسمت شمال­شرقی مسجد با پلان چهار­گوش و مصالح آجر و ملات ساروج ساخته شده­است. طبق شواهد موجود این حمام از راهروی ورودی، رخت­کن، خزینه و گرمخانه تشکیل شده که نمای داخل و خارج آن به­وسیله کاشی­های هشت گوش رنگارنگ تزئین شده بود. جهت پوشش سقف حمام از گنبد استفاده شده که بر فراز رخت­کن، خزینه استوار و جهت تامین نور مورد نیاز فضای داخلی حمام از نور­گیرهایی که در قسمت فوقانی گنبد تعبیه می­شده است بهره می­گرفته­اند. آب مورد نیاز نیز به­وسیله کانالی از رودخانه تجن تامین می­شده که به هنگام آبادانی شهر جزء حمام عمومی بوده که با توجه به آثاری که امروزه از آن بر جای مانده بخشی از آن در بهار 1401 به سرپرستی محمدآرمان ارشادی کاوش و ادامه کاوش آن از برنامه­های پایگاه میراث فرهنگی فرح­آباد در سال 1401 خورشیدی خواهد بود.

 

 

 

 

اشتراک گذاری